Oneliners

 

J. de Ruiter

29 maart 2016

 


Diep in ons verankerd ligt een dominant aanwezige voorkeur voor het volgende mechanisme: conclusies trekken op grond van een te simpel model.

Oneliners in de reclame, politiek, enz. maken hier dankbaar gebruik van. Met een oneliner wordt een (sterk) vereenvoudigd beeld van de werkelijkheid gegeven, met de (logisch lijkende) conclusie er meteen al bij. Dit zijn twee vliegen in een klap: de werkelijkheid wordt simpel voorgesteld en de conlusie wordt er meteen bij gegeven. Comfortabeler kan het haast niet!

 

De gevolgen van dit alles zijn helaas niet allemaal positief.

Oneliners in de reclame kunnen leiden tot pseudowetenschappelijke inzichten en tot onnodige of zelfs onzinnige aankopen (vaak ook nog duur).

Oneliners in de politiek voeden ongenuanceerde standpunten bij het publiek en kweken verwachtingen die niet realistisch zijn. Dit soort effecten wil je toch eigenlijk niet nastreven als aanhanger van democratie.

 

Hoe komt het toch dat dit mechanisme zo diep en grondig in ons verankerd is en daarmee in het dagelijkse leven bijna onontkoombaar is?

 

1.

Zelf denk ik dat de verklaring vrij simpel is. Deze komt kort samengevat op het volgende neer:

Volgens de psycholinguïst Steven Pinker is onze geest primair ontwikkeld om problemen op te lossen die voor onze verre voorouders een kwestie van leven of dood waren. Het ging dus allereerst om het duiden van direct (levens)bedreigende situaties waarbij snel handelen geboden was. Wat is hier aan de hand? Wat kan/moet ik nu doen? Een goede duiding biedt kans op een succesvolle strategie: snel en effectief handelen.

 

Het was voor onze verre voorouders belangrijk met weinig details al een conclusie te kunnen trekken. Dit scheelde tijd. Het doel was immers: snel kunnen handelen.

Deze manier van denken was adequaat in direct levensbedreigende situaties en leidde dus tot evolutionair voordeel.

De keerzijde voor de moderne mens is echter: de neiging tot te snelle / te simpele conclusies. In het hedendaagse menselijke denken zit nog steeds een diepgewortelde neiging om snel een conclusie te trekken op basis van een snel geconcipiëerd beeld (en dus een vereenvoudigd beeld) van de situatie.

 

Voor een uitvoeriger uitwerking van deze gedachtengang zie: Van primitieve hersenen naar modern brein.

 

Deze diepliggende architectuur in onze hersenen heeft ons vroeger geholpen te overleven, maar werkt in onze hedendaagse maatschappij nu eerder tegen ons.

 

2.

Meer wetenschappelijk onderbouwde verklaringen worden geleverd door Kahneman.

De psycholoog en Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman heeft een aandachttrekkend werk gepubliceerd: Ons feilbare denken, december 2011.

Hij onderscheidt twee systemen in het menselijke denken:

 

Systeem 1: het snelle denken.

 

Systeem 2: het langzame denken (verder nadenken).

 

Zie Ons feilbare denken voor een groot aantal karakteriseringen van beide systemen.

 

Het zal, denk ik, de lezer dan duidelijk worden dat de verklaring van het mechanisme waarmee deze column begon gelegen is in wat Kahneman systeem 1 noemt.